Volgens de wet moeten er evenveel vrouwen als mannen op de lijsten staan. Waarom worden er dan toch minder vrouwen verkozen? Dat er geen bekwame vrouwen te vinden zijn is nonsens en intellectueel oneerlijk. Wel staan vrouwen gemiddeld lager op de lijsten dan mannen. We kunnen onze politieke partijen in twee kampen verdelen: degenen die hun best doen om evenveel vrouwelijke als mannelijke lijsttrekkers te hebben – en degenen die dit niet doen. Anno 2024 heeft Vooruit de meeste vrouwelijke lijsttrekkers.

De socialisten zetten maar liefst acht vrouwen op kop richting 9 juni. Groen en CD&V pakken uit met zeven vrouwen op dertien lijsttrekkers. Voor de christendemocraten is dat een forse stijging ten opzichte van de vorige verkiezingen in 2019. Met zes vrouwen heeft ook Open VLD ongeveer evenveel vrouwelijke lijsttrekkers als mannelijke. Op de lijsten van N-VA en Vlaams Belang staan opvallend weinig vrouwen. Voor de Vlaams-nationalisten nemen Vlaams minister Zuhal Demir, Kamerlid Anneleen Van Bossuyt en Brussels parlementslid Cieltje Van Achter de handschoen op. Kamerleden Annick Ponthier en Barbara Pas doen dat voor het Vlaams Belang. Zij krijgen daarbij steun van nieuwkomer Britt Huybrechts. Met vier kopvrouwen slaagt ook PVDA er niet in een evenwicht tussen mannen en vrouwen op de lijst te garanderen.

Het onevenwicht v/m bij de lijsttrekkers heeft gevolgen: zo toont o.m. een studie van de UGent aan dat minder gemotiveerde of geïnformeerde kiezers vaker een lijststem of een stem op de lijsttrekkers uitbrengen. Omdat meer mannen dan vrouwen de lijsten trekken, is dit een eerste oorzaak van onevenwicht in de mandaten.

In Vlaanderen veranderden de regels voor de lokale verkiezingen in 2024. De opkomstplicht werd afgeschaft en de invloed van de lijststem verdween. Voortaan wordt de kandidaat met de meeste voorkeurstemmen verkozen, en de kandidaat met de meeste naamstemmen binnen de grootste coalitiefractie wordt benoemd tot burgemeester.

Deze veranderingen stimuleerden partijen om vaker gemeenschappelijke lijsten of kartels te vormen. Minder lijsten betekenen minder topplaatsen, waardoor politieke partijen sneller kiezen voor ‘gevestigde waarden’. Tijdens de lokale verkiezingen van 2024 was slechts 25,3% van de Vlaamse lijsttrekkers vrouw. Dit beperkt de diversiteit en vermindert de keuzevrijheid van de kiezer.

Er is nood aan diepgaander onderzoek over wat deze veranderde kiesregels betekenen voor de man/vrouw-verhoudingen in de Vlaamse gemeenteraden en schepencolleges.

Natuurlijk speelt het aantal voorkeursstemmen van de kandidaten een grote rol. Zo slagen bekende politici erin om over andere kandidaten hoger op de lijst te springen, simpelweg door hun grote aantal voorkeursstemmen. Die voorkeursstemmen gingen traditioneel nog vooral naar mannen. Niet zo heel lang geleden hadden zij immers het politieke speelveld grotendeels voor zich alleen, en ervaring en zichtbaarheid spelen bij deze stemmen de grootste rol. Politieke partijen spelen in op dit herkenningseffect bij de kiezer, en zetten hun oude getrouwen vooraan op de lijst. De top wordt dan ook nog steeds gevormd door politici die in het verleden een functie als burgemeester, schepen, minister, voorzitter of fractieleider uitoefenden.

Een recente studie van de KU Leuven (2024) toont bovendien dat het percentage vrouwen onder de verkiesbare kandidaten daalt in 2024. Het is de eerste keer dat dat is gebeurd: het aandeel vrouwen steeg gestaag van 12,6% in 1987 tot 47,6% bij de vorige verkiezingen, maar daalt nu opnieuw naar 45,2%. Vooral Groen, Vlaams Belang en Open Vld hebben minder vrouwen op verkiesbare plaatsen, terwijl er bij CD&V juist een gevoelige toename is van het aandeel vrouwen op verkiesbare plaatsen.

Tot slot mag ook de rol van het old boys network niet onderschat worden wanneer de zetels verdeeld worden na de verkiezingen. Mannen domineren nog steeds de politieke arena waardoor vrouwen minder gezien én gehoord worden. De vorige verkiezingen van tonen steevast aan dat – ondanks de impact van onze Stem Vrouw-campagnes – er een groot verschil is tussen het aantal verkozen vrouwen en het aantal vrouwen dat effectief aanspraak kan maken op een mandaat.

Als kiezers hebben we macht. Hoe meer voorkeursstemmen politica’s krijgen, hoe meer kans dat ze verkozen worden. En hoe meer stemmen, hoe groter de kans op een uitvoerend mandaat. Als we met z’n allen vrouwelijk stemmen, kunnen we er samen voor zorgen dat het old boys network uitgespeeld raakt.

Maar hier heeft de overheid ook een rol te spelen. In een naar gendergelijkheid strevende samenleving is het niet meer dan normaal dat de politiek haar verantwoordelijkheid neemt en het v/m-evenwicht in de bestuursfuncties verder invoert en bewaakt, net zoals ze dat nu al doet op de kieslijsten. Een eerlijke quotaregeling die verder gaat dan de wettelijke verplichting dat beide geslachten moeten vertegenwoordigd zijn is nodig bij de toekenning van de uitvoerende mandaten.

Vrouwen die het politieke ambt betreden, moeten nog steeds – welja – hun mannetje staan. Haantje-de-voorste-gedrag is de norm, net als lange werkdagen – een relikwie uit de tijd dat moeder de vrouw thuis voor de kinderen zorgde. Vrouwen moeten zich conformeren aan deze traditionele ‘mannelijke’ verwachtingen, maar zelfs dat is geen garantie om ernstig genomen te worden. Met een strakke jurk ben je niet serieus te nemen, een mantelpak is weer te streng. Klinkt je stem zacht, dan ben je te lief, maar een schelle stem is hysterisch. Vraag maar aan Hillary Clinton en Kamala Harris, die moesten vechten tegen – en verloren van – een met seksisme doordrenkte verkiezingscampagne.

Volgens onderzoek van De Groene Amsterdammer worden vrouwen ook anders beoordeeld in hun rol als politici: hun vrouw-zijn wordt meer benadrukt, ze worden vaker dan hun mannelijke collega’s (enkel) met hun voornaam aangesproken en horen vaker kleinerende aanspreekvormen. Ook krijgen ze te maken met genderstereotype beeldvorming: ze worden vaker op hun uiterlijk aangesproken, vaker bevraagd over de combinatie van hun job met hun gezin en minder over hun professionele standpunten of werkzaamheden.

Het is een kwestie van tijd, zou je denken, voor al dat ouderwetse seksisme de wereld uit is. Maar de situatie lijkt te verergeren, met dank aan het internet. Volgens Amnesty International krijgen vrouwelijke politici en journalisten elke dertig seconden wereldwijd haat in de vorm van seksisme, racisme en homofobie naar hun hoofd geslingerd. Volgens het onderzoek Misogynie als politiek wapen is 10% van alle tweets gericht aan vrouwen op lijsten in Nederland haatdragend of zelfs bedreigend. Bijna de helft van alle vrouwelijke parlementsleden in Europa werd al ernstig bedreigd. Het scala gaat van bodyshaming over verkrachtingsfantasieën tot doodsbedreigingen. Soms vertaalt zich dit ook in offlinegeweld.

De gevolgen laten zich raden: het mentaal welzijn, privéleven en de politieke carrière van deze vrouwen wordt aangetast. Ze doen vaker aan zelfcensuur door zich niet (meer) uit te spreken over bepaalde thema’s en vermijden soms contact met burgers. Dat beperkt hun electoraal succes.

Tot slot zorgt dit (online) seksisme en geweld ervoor dat politica’s vroegtijdig de handdoek in de ring gooien. Op die manier bereiken de trollen wat ze wilden: vrouwen die de publieke arena betreden worden de mond gesnoerd.