Tot nog niet zo heel lang geleden is zwangerschapsafbreking verboden in België. Wat niet wil zeggen dat abortus niet bestaat. Sinds het begin der tijden worden ongewenste zwangerschappen beëindigd, alleen vindt die ingreep in verborgen en levensgevaarlijke omstandigheden plaats. Sinds de jaren zeventig timmeren vrouwenbewegingen en geëngageerde artsen aan de weg voor een het recht op een veilige en toegankelijke abortus. En die strijd is nog lang niet gestreden. Een overzicht.

Een belangrijk kantelpunt in de strijd voor het recht op abortus is de tweede feministische golf. “Baas in eigen buik” wordt in de jaren zeventig luid gescandeerd. De meeste vrouwenorganisaties vinden elkaar in de strijd voor reproductieve rechten.

Het persoonlijke is politiek

De Dolle Mina’s, het Vrouwen Overleg Komitee (VOK) en het Gentse Kollektief Anticonceptie hanteren hun eigen strategieën, gaande van de organisatie van ludieke en mediagenieke acties tot beleidsbeïnvloeding en het verlenen van praktische ondersteuning. Samen versterken ze de alsmaar groeiende zichtbaarheid van abortus als een maatschappelijke én een politieke kwestie, veeleer dan een privékwestie. Het Kollektief Anticonceptie richt in 1980 het eerste Vlaamse abortuscentrum op waar een team van artsen zoals Rein Bellens toegang verleent tot een veilige abortus.

De eisen van de abortusbeweging zijn duidelijk: abortus moet uit het strafrecht verdwijnen, vrouwen moeten kunnen beslissen over hun eigen lichaam en elke vrouw moet toegang hebben tot veilige en betaalbare abortus. Daarnaast ijvert de vrouwenbeweging voor toegankelijke anticonceptie. Ook hier schuiven ze het idee naar voren dat moederschap een keuze moet zijn, geen verplichting.

De strijd wordt op twee fronten gestreden: de vrouwenbeweging wil dominante normen en overtuigingen doorbreken én vraagt om een rechtvaardige wetgeving. Dit allemaal binnen een context waarin de katholieke kerk heel wat meer invloed heeft dan de officiële scheiding tussen kerk en staat laat blijken.

Dokter Peers vrij!

Doorheen de jaren zeventig en tachtig slaagt de abortusbeweging erin om haar draagvlak te vergroten. Steeds meer acties en het voorkomen van enkele spraakmakende veroordelingen dragen bij aan het verschuiven van de publieke opinie. Denk maar aan de zaak van Willy Peers, een dokter die pleit voor legale toegang tot abortus en die sinds 1970 openlijk zwangerschapsafbrekingen uitvoert. In 1973 wordt hij gearresteerd voor het afbreken van een zwangerschap bij een vrouw met een mentale handicap, die verkracht werd door haar pleegvader. Zijn arrestatie moet andere dokters afschrikken, maar heeft het tegenovergestelde effect: de abortusrechtenbeweging komt net in een stroomversnelling terecht en wint publieke steun. Hoe meer erover gepraat wordt, hoe meer de politiek zich verplicht voelt om het debat over te nemen.

Abortusbetoging in Gent met o.a. Gilbert Temmerman en dr. Peers, 1978 – AMSAB

Eindelijk: een wet

Dit gebeurt dan ook, zij het moeizaam. Pas in 1990 wordt de wet Lallemand-Herman-Michielsens gestemd. De eerste abortuswet betekent een belangrijk kantelpunt. Ze legaliseert gedeeltelijk de uitvoering van abortus, al blijft abortus in het strafrecht staan en is de praktijk gebonden aan strikte voorwaarden:

1. De zwangere persoon moet in een noodtoestand verkeren, die vastgesteld wordt door een arts (waarbij de arts dus beslist of de situatie als een noodsituatie kan begrepen worden).
2. De abortus moet in verantwoorde omstandigheden plaatsvinden, zoals in een ziekenhuis of in een abortuscentrum. Hier krijgt de zwangere persoon allerlei informatie mee over alternatieven voor een abortus, over anticonceptie en over mogelijke complicaties bij de ingreep.
3. De abortus mag enkel gebeuren binnen een termijn van twaalf weken. Alleen wanneer de gezondheid van de zwangere of de baby op het spel staat kan deze termijn verlengd worden.
4. Er is een verplichte wachttermijn van zes dagen tussen de eerste consultatie in een abortuscentrum en de behandeling.

Abortus wordt dus mogelijk gemaakt, of beter gezegd ‘gedoogd’, maar wordt binnen het recht nog steeds gekaderd als een misdrijf (meer specifiek: een misdrijf tegen de orde der familie en tegen de openbare zedelijkheid). En vrouwen zijn nog steeds gebonden aan het oordeel van een arts, een opgelegde termijn en een verplichte wachttijd. Bovendien kent de invoering van de wet heel wat controverse (koning Boudewijn weigert de wet te ondertekenen en treedt tijdelijk af), wat toont hoe sterk morele bezwaren blijven doorwegen in dit debat.

Een groep demonstranten op de fiets in Gent roepen op voor onder andere depenalisering van abortus, 1979. – AMSAB

Hervormingen op de lange baan

Deze situatie blijft gedurende dertig jaar onveranderd, op een wetsvoorstel uit 2017 van Karin Jiroflée en Monica Deconinck (Vooruit, toen nog SP.A) na. Zij pleitten toen al voor een uitbreiding naar twintig weken. Hier is geen gehoor naar, tot in oktober 2018, wanneer de Kamer een nieuwe wet stemt die abortus (gedeeltelijk) decriminaliseert. Abortus wordt uit het strafwetboek gehaald en voortaan erkend als een recht. Toch blijft de praktische realiteit grotendeels onveranderd.

De wettelijke termijn van twaalf weken en de verplichte bedenktijd van zes dagen blijven bestaan, net zoals de strafsancties wanneer de voorwaarden voor abortus niet worden nageleefd. Wel voorziet de wet enkele versoepelingen. Zo mag er worden afgeweken van de verplichte bedenktijd wanneer deze de toegang tot abortus binnen de toegestane termijn van twaalf weken in gevaar brengt. Daarnaast wordt een doorverwijsplicht ingevoerd: artsen die weigeren om een abortus uit te voeren, zijn verplicht de aanvrager door te verwijzen naar een arts die hier wel toe bereid is.

Deze hervorming blijkt er dus vooral eentje van symbolische aard. Die beperkte impact verklaart dan ook waarom er in 2020 een nieuw wetsvoorstel op tafel ligt. Het voorstel leidt tot hevige politieke spanningen en bemoeilijkt de regeringsvorming van 2020.

Wat staat er in het wetsvoorstel van 2020?

• • Een uitbreiding van de wettelijke termijn waarbinnen abortus kan uitgevoerd worden van twaalf naar achttien weken.

• • Het terugbrengen van de verplichte bedenktijd van zes dagen naar 48 uur.

• • Het afschaffen van de verplichting voor artsen om alternatieven voor te stellen (zoals adoptie).

• • Het invoeren van een gevangenisstraf van maximum één jaar voor wie de toegang tot abortus bemoeilijkt (bv iemand verhinderen een abortuscentrum te betreden, of het verspreiden van verkeerde info over abortus).

Voor verschillende partijen, zoals de christendemocraten en de nationalisten, is dit voorstel onaanvaardbaar; ze dreigen de regeringsvorming te blokkeren als het gestemd wordt. Uiteindelijk schuift het federaal regeerakkoord van de Vivaldi-regering de versoepeling van de abortuswetgeving – gedragen door tal van medische experts – wederom op de lange baan.

Wel belooft de regering de aanstelling van een wetenschappelijk comité rond de kwestie. In 2022 gaat dit comité van start. Academici uit verschillende vakgebieden en universiteiten buigen zich over de huidige wetgeving en zoeken naar gemeenschappelijke aanbevelingen. Uiteindelijk adviseert het comité om de wettelijke termijn te verlengen tot achttien weken. Hierbij wordt rekening gehouden met zowel medische als morele redenen. Het hele advies kan je hier lezen.

Nieuwe wetsvoorstellen, gebaseerd op deze wetenschappelijke consensus, geraken echter niet gestemd.

Onder meer Groen en Ecolo dienen een wetsvoorstel in als gevolg van het wetenschappelijk comité in 2023. Zo ijveren Séverine Laveleye en Eva Platteau voor:

• • De uitdrukkelijke erkenning van vrijwillige zwangerschapsafbreking als een vorm van gezondheidszorg.
  • De uitbreiding van de huidige termijn tot 18 weken.
  • De schrapping van de verplichte wachttijd van 6 dagen.
  • De afschaffing van de verplichting voor de arts om de zwangere persoon te informeren over de “alternatieven” voor een vrijwillige zwangerschapsafbreking en over de rechten en hulpverlening waarover ze kunnen beschikken.

In 2024 bemoeilijkt de kwestie opnieuw de formatiegesprekken van de nieuwe federale regering, waardoor de uitbreiding van de wet slechts vaag wordt vermeld in het Arizona-regeerakkoord van 2025.

In 2025 proberen Caroline Désir en Patrick Prévot van de PS tevergeefs de wet aan te passen. Ze stellen voor:

• • De verlenging van 12 naar 18 weken.
  • De afschaffing van de wachttijd.
  • Nieuwe mogelijkheden om een vrijwillige zwangerschapsafbreking in alle veiligheid uit te voeren.
  • De duidelijke bepaling dat de abortus kan worden uitgevoerd buiten de normale termijnen in geval van een ernstige medische aandoening.
  • Nieuwe maatregelen om de patiënten te beschermen tegen handelingen of vormen van intimidatie.
  • De erkenning van het recht op abortus als een volwaardige vorm van medische zorg.

2026 is een jaar waarin de roep om uitbreiding steeds luider klinkt. Opnieuw wordt de abortuswetgeving gebruikt als pasmunt voor andere ethische dossiers, wat leidt tot veel ruzie in de Kamer. De oppositiepartijen vragen om een stemming in eer en geweten. Onder andere Sofie Merckx (PVDA) diende een wetsvoorstel in, waarin ze vraagt voor:

• Erkenning van abortus als een medische handeling.
• De uitbreiding van de huidige termijn tot 18 weken.
• De schrapping van de verplichte wachttijd van 6 dagen.
• De afschaffing van de verplichting voor de arts om de zwangere persoon te informeren over de “alternatieven” voor een vrijwillige zwangerschapsafbreking.
• De volledige decriminalisering van abortus.
• De uitbreiding van de termijn in geval van een ernstige medische aandoening.

Ook Katja Gabriëls van Anders schreef een wetsvoorstel:

• De uitbreiding van de huidige termijn tot 18 weken.
• De schrapping van de verplichte wachttijd van 6 dagen.
• De afschaffing van de verplichting voor de arts om de zwangere persoon te informeren over de “alternatieven” voor een vrijwillige zwangerschapsafbreking.
• Het strafbaar maken van het verspreiden van valse informatie of het achterhouden van informatie, waardoor voor vrouwen de toegang tot zorginstellingen onmogelijk gemaakt wordt.
• De uitbreiding van de categorie van zorgverleners die niet kunnen worden gedwongen medewerking te verlenen aan een zwangerschapsafbreking.
• De verduidelijking en de wijziging van de regels die van toepassing zijn op zwangerschapsafbrekingen wegens ernstige medische aandoeningen.

Beide wetsvoorstellen werden besproken, maar de stemming wordt verdaagd naar 1 december 2026.

De vraag wie beslist over het lichaam van vrouwen en onder welke voorwaarden blijft daarmee ook vandaag politiek én maatschappelijk relevant. In een internationaal klimaat waar vrouwen- en abortusrechten zonder pardon worden teruggeschroefd, lijkt de strijd nog lang niet gestreden.

ZIJkant zet zich al jaren in voor de abortusrechten van vrouwen in België. We vragen dat abortus als deel van de gezondheidszorg erkend wordt. We volgen de aanbevelingen uit het rapport van het wetenschappelijk comité en vragen om de termijn te verlengen tot achttien weken. Zo krijgen vrouwen meer tijd om veilig te beslissen over eigen buik.